WspomnieniaLudzieMiejscaFotoreportaż

Idea

Historie z naszego portalu nie służą do utworzenia wirtualnego muzeum. Zdecydowaliśmy się na nazwę Instytut, ponieważ dobrze łączy ona nasze działania: z jednej strony dokumentacyjne, z drugiej – kulturalne. Chcieliśmy też podkreślić w nazwie kontekst historyczny, stąd nazwa Langfuhr. Nie traktujemy jej jako wyłącznie niemiecką, ale przede wszystkim jako po prostu historyczną nazwę dzielnicy. To słowo w języku niemieckim oznacza długi podjazd, długi przejazd. Dla nas nabiera ono kolejnego, metaforycznego znaczenia: długiej opowieści o naszej dzielnicy.

Miejsce

Wrzeszcz jako jedna z najstarszych dzielnic Gdańska szczyci się długą i bogatą historią. Od jego początków, jeszcze jako małej miejscowości, przez rozwój przemysłowy do jakiego doszło tu pod koniec XIX wieku, okres Wolnego Miasta Gdańska, wojnę, czas kształtowania się Gdańska w okresie PRL, aż po czasy współczesne, ulegał nieustannym przemianom. W trakcie tych metamorfoz cały czas kształtowała się bogata tożsamość tej dzielnicy – zarówno kiedy spojrzy się na nią przez pryzmat architektoniczny, kulturalny, ale przede wszystkim społeczny. Wrzeszcz był zamieszkiwany przez patrycjuszy, którzy budowali wille wokół Jaśkowej Doliny, ale też robotników, którzy zamieszkiwali dolną część dzielnicy. Tutaj stacjonowały wojska w garnizonie, mieszkały liczne narodowości – Polacy, Niemcy, Żydzi, Kaszubi, powojenna ludność napływowa. Złożone losy Gdańska i jego wielokulturowa historia wymagają przyjrzenia się na nowo przemianom jakie tu zachodziły, a także jego historii kulturalnej, społecznej i politycznej, która silnie naznaczyła rys tej dzielnicy w wielu okresach, przede wszystkim jednak na początku XX wieku, w okresie Wolnego Miasta Gdańska, a także w czasie powojennym.

Pragniemy uzupełniać lukę w pamięci, w Gdańsku opisaną, ale zazwyczaj fragmentarycznie. Chcemy badać wielowątkowość tego miejsca, które od Langfuhr przeistoczyło się we Wrzeszcz, tak jak Danzig przeobraził się w Gdańsk. Interesuje nas historia z perspektywy polskiej, ale też z perspektywy niemieckiej. Ich punkty zbieżne ze sobą, ale też to, co dzieli. Narracje sprzed I Wojny Światowej, złożonego okresu Wolnego Miasta Gdańska, burzliwych czasów wojny i kształtowania się miejsca od nowa po 1945 roku. Poprzez bezpośrednie odniesienie się do niemieckiej nazwy dzielnicy – Langfuhr – i jej etymologii – długi przejazd – planujemy powołać jednostkę zajmującą się historią tego miejsca i odnieść się do jego urbanistycznej specyfiki, ale też długiej historii, bardzo często nieznanej wielu pokoleniom współczesnych Gdańszczan i Gdańszczanek, a także napływowym mieszkańcom tej dzielnicy.

Wrzeszcz cechuje swoisty mikroklimat, który wzmacniały obiekty użyteczności publicznej, przestrzenie kulturalne, ale też grupy wielokulturowej społeczności. Dzielnica, podobnie jak cały Gdańsk, ma jednak w swoim życiorysie wyrwę, spowodowaną następstwami II Wojny Światowej, która przyniosła nieocenione straty, zmieniając na zawsze tkankę miejską, urbanistyczną i społeczną tej dzielnicy, od kilku dekad odradzającą się na nowo. Jednak w przeciwieństwie do gdańskiego śródmieścia uniknął tak ogromnych zniszczeń wojennych i zdecydowana większość jego architektonicznych zabudowań przetrwała. Być może właśnie dlatego to we Wrzeszczu po 1945 upatrywano nowego centrum miasta, dzielnicy, którą przygotowywano do nowomiejskiego życia, stawiając tu na nowoczesną architekturę (w tym niezrealizowaną w pełni Grunwaldzką Dzielnicę Mieszkaniową).

Ludzie

Pierwszym z celów działalności Instytutu jest dokumentacja historii mówionej, ukazującej Wrzeszcz i jego przemiany. Interesują nas historie osób zamieszkujących dzielnicę przed wojną, ich potomkowie, którzy te historie odziedziczyli, a także spadkobiercy artefaktów tych osób. Ważne są dla nas zarówno historie Niemców jak i Polaków zamieszkujących Wolne Miasto Gdańsk, ale nie mniej istotne znaczenie mają dla nas osoby, które do Gdańska przyjechały po wojnie i zaczęły na nowo układać swoje życie we Wrzeszczu. Pamiętają one wiele przemian dzielnicy, ale też doświadczyły relacji między byłymi mieszkańcami, których domy zajęli. Chcemy trafić do osób, które są w posiadaniu archiwów związanych z dzielnicą, mieszkańców, którzy przekażą swoje historie na temat tego miejsca, odbywających się tu wydarzeń, jego przeobrażeń, ale też opowiedzą historie osobiste, odwołujące się to tożsamości dzielnicy i miasta.  Bazując na rozmowach z Polakami, Niemcami, wypędzonymi i osiedlonymi, ale też ich potomkami, chcemy zbudować obszerne archiwum historii mówionej, która pozwoli nakreślić w jaki sposób wyglądał Langfuhr i jak przeobraził się we Wrzeszcz. Planujemy przeprowadzić rozmowy, a także rejestrować je i dokonać transkrypcji, aby przekazywać je kolejnym pokoleniom i utrwalać pamięć o Wrzeszczu wśród obecnych mieszkańców Gdańska.

Edukacja

Celem naszej działalności jest pogłębienie wiedzy mieszkańców Gdańska na temat specyfiki dzielnicy, ale też miasta i osadzenie ich w szerszym kontekście przemian społeczno-urbanistyczno-geograficznych. Planujemy pokazać jak zmieniał się Wrzeszcz, a także wybrać istotne wątki, które zdeterminowały losy tego miejsca, zarówno przed wojną jak i po niej. Chcemy ukazać działania niezrealizowane i zjawiska, które wpłynęły na tę dzielnicę. Pragniemy spojrzeć na Gdańsk przez pryzmat doświadczeń niemieckich, tak samo jak i polskich, które mogą być zbieżne, ale mają szansę ukazać fascynujący rozłam w postrzeganiu dorobku i tożsamości miejsca. Przeprowadzone rozmowy będą nam więc służyć do celów edukacyjnych, z jednej strony przedstawiając bogatą historię dzielnicy, a z drugiej uwrażliwiając jej najmłodszych mieszkańców na przemiany społeczno-historyczno-ekonomiczne. Wspomnienia naszych docelowych rozmówców są w największym stopniu związane z okresem dzieciństwa i dojrzewania, co znakomicie wiąże się z aspektem edukacyjnym, który zamierzamy skierować do młodzieży szkolnej i licealnej. Drugim edukacyjnym aspektem jest cykl wykładów, który chcemy zbudować na wiedzy licznych praktyków i teoretyków, specjalistów w dziedzinach takich jak historia sztuki, socjologia, urbanistyka, architektura, socjologia miasta czy filozofia. Inspiracją do naszych działań, jest zbiór tekstów pod redakcją Katarzyny i Jakuba Szczepańskich „Wędrówki po Wrzeszczu”.

Sztuka

Ważnym celem naszej działalności jest połączenie działań archiwizujących z prezentacją zebranych materiałów, nagrań, dokumentów poprzez otwarte wystawy artystyczne i ekspozycje historyczne. W ramach projektu chcielibyśmy zorganizować serię wystaw historyczno-edukacyjnych, które uzupełniłyby cykl wykładów i opowiadały o poszczególnych wątkach historyczno-urbanistyczno-społecznych Wrzeszcza. Planujemy także zapraszanie artystów z Gdańska i spoza niego do tworzenia działań artystycznych, odnoszących się do tematyki poruszanej przez Instytut, a także historii Wrzeszcza i Gdańska oraz stosunków polsko-niemieckich. Kluczowa jest dla nas działalność w przestrzeni miejskiej, która wpłynęłaby na zmianę jej percepcji a także na bezpośrednie konfrontowanie mieszkańców z historią dzielnicy. Działania artystyczne byłyby także narzędziem do przekazywania zgromadzonych treści i bazą dla projektów edukacyjnych.

Innowacja

Zależy nam aby nasza działalność i realizowany program cechowała innowacyjność, którą rozumiemy jako nowoczesne i atrakcyjne metody podejmowanych działań. Mamy na myśli przede wszystkim sposób prezentacji historii mówionej, wykłady czy działania edukacyjne i artystyczne, które będą w stanie zainteresować współczesnego odbiorcę. Ważne jest dla nas także wykorzystanie dostępnych narzędzi, takich jak internet, aplikacje mobilne oraz nowoczesne technologie. Chcemy tworzyć atrakcyjną formę zarówno dla osób we Wrzeszczu i Gdańsku, ale też przyjezdnych, oferując treść offline, ale też online, w kilku wersjach językowych i formie, która może z powodzeniem konkurować z najnowszymi narzędziami wykorzystywanymi do opowiadania historii i edukowania.